Buôn Ma Thuột bảo tồn bền vững di sản văn hóa phi vật thể gắn với phát triển du lịch cộng đồng
Không gian văn hoá cồng chiêng Tây Nguyên được UNESCO chính thức công nhận là Kiệt tác truyền khẩu và di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại
Với 7 đội chiêng, 1 đội văn nghệ truyền thống, 4 câu lạc bộ văn hóa dân gian và nhiều hoạt động truyền dạy cho thanh thiếu niên, phường Buôn Ma Thuột đang từng bước bảo tồn, phát huy giá trị nghệ thuật diễn tấu cồng chiêng Tây Nguyên trong đời sống cộng đồng. Thời gian tới, địa phương tiếp tục ưu tiên xây dựng lực lượng kế cận, bảo vệ không gian văn hóa truyền thống và gắn di sản với phát triển du lịch cộng đồng.
Duy trì không gian thực hành di sản
Phường Buôn Ma Thuột hiện có 7 buôn đồng bào dân tộc thiểu số, là những địa bàn còn duy trì nhiều giá trị văn hóa truyền thống của cộng đồng. Tại các buôn đang có 7 đội chiêng thường xuyên thực hành nghệ thuật diễn tấu cồng chiêng Tây Nguyên, một di sản văn hóa phi vật thể đã được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Hoạt động diễn tấu cồng chiêng, múa xoang được tổ chức trong các dịp lễ, hội, sinh hoạt cộng đồng, Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc, Lễ Cúng sức khỏe và các sự kiện văn hóa, văn nghệ do địa phương tổ chức. Qua đó, không gian thực hành di sản tiếp tục được duy trì, tạo điều kiện để người dân tham gia, giao lưu và trao truyền các giá trị văn hóa truyền thống giữa các thế hệ.
Cùng với các đội chiêng, phường hiện có 1 Nghệ nhân Ưu tú trong lĩnh vực di sản văn hóa phi vật thể trình diễn dân gian. Nghệ nhân được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu theo Quyết định số 355/QĐ-CTN ngày 8/3/2019. Đây là lực lượng có vai trò quan trọng trong việc thực hành, bảo tồn và truyền dạy các giá trị văn hóa truyền thống tại cộng đồng.
Địa phương cũng duy trì 1 đội văn nghệ truyền thống và 4 câu lạc bộ văn hóa dân gian sinh hoạt định kỳ. Các đội, nhóm và câu lạc bộ đã tạo môi trường để nghệ nhân, người am hiểu văn hóa, thanh niên và người dân cùng tham gia luyện tập, biểu diễn, giao lưu, qua đó góp phần đưa văn hóa truyền thống hiện diện thường xuyên hơn trong đời sống cộng đồng.
Chú trọng truyền dạy cho thế hệ trẻ
Một trong những nhiệm vụ được phường Buôn Ma Thuột quan tâm thực hiện là truyền dạy kỹ năng đánh chiêng và các điệu múa xoang cho thanh thiếu niên là người dân tộc thiểu số.
Hằng năm vào dịp hè, UBND phường tổ chức 2 lớp truyền dạy, giúp thế hệ trẻ tiếp cận, thực hành và từng bước hình thành những kỹ năng cơ bản về nghệ thuật cồng chiêng, múa xoang truyền thống. Sau các lớp học, nhiều em tiếp tục tham gia biểu diễn trong các dịp lễ, hội, sinh hoạt cộng đồng tại buôn và các hoạt động do địa phương tổ chức.
Theo đánh giá của địa phương, số lượng thanh thiếu niên đăng ký tham gia các lớp truyền dạy thời gian gần đây có sự tăng lên rõ rệt. Trước đây, số học viên tại từng buôn còn ít, chưa đủ thành viên để thành lập đội chiêng riêng nên phải ghép học viên từ nhiều buôn. Hiện nay, nhiều buôn cơ bản đã đăng ký đủ số lượng thành viên để hình thành đội chiêng tham gia các khóa học.
Sự chuyển biến này cho thấy hoạt động truyền dạy bước đầu tạo được sự quan tâm, hứng thú và ý thức thực hành văn hóa truyền thống trong thế hệ trẻ. Đây cũng là cơ sở quan trọng để địa phương hình thành lực lượng kế cận, hạn chế nguy cơ đứt gãy trong quá trình trao truyền kỹ năng diễn tấu cồng chiêng giữa các thế hệ.
Bên cạnh việc tổ chức lớp học, phường Buôn Ma Thuột còn quan tâm xây dựng đội ngũ nòng cốt am hiểu văn hóa truyền thống. Những người biết đánh chiêng, am hiểu phong tục, tập quán của đồng bào dân tộc thiểu số được cử tham gia các chương trình tập huấn, bồi dưỡng do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh tổ chức. Qua đó, từng bước nâng cao khả năng thực hành, truyền dạy và phát huy vai trò của lực lượng này tại cộng đồng.
Cơ sở vật chất phục vụ hoạt động bảo tồn cũng được quan tâm. Trước đây, Đội văn nghệ truyền thống Buôn Ea Bǒng được hỗ trợ 1 bộ chiêng và 17 bộ trang phục thổ cẩm. Các trang thiết bị này đã tạo điều kiện thuận lợi để đội duy trì luyện tập, sinh hoạt, biểu diễn tại các sự kiện văn hóa, văn nghệ của địa phương, đồng thời góp phần quảng bá bản sắc văn hóa truyền thống của đồng bào Êđê.
Đưa di sản gắn với du lịch và sinh kế
Không chỉ tập trung bảo tồn trong cộng đồng, phường Buôn Ma Thuột còn từng bước phát huy giá trị di sản gắn với hoạt động du lịch.
Tại Khu du lịch cộng đồng Buôn Akǒ Dhông, người dân duy trì hoạt động trình diễn nhạc cụ truyền thống phục vụ du khách. Những tiết mục trình diễn góp phần giới thiệu các giá trị văn hóa, nghệ thuật đặc sắc của đồng bào dân tộc bản địa đến với du khách trong và ngoài nước.
Việc người dân trực tiếp tham gia trình diễn không chỉ giúp duy trì hoạt động thực hành di sản mà còn tạo thêm cơ hội tăng thu nhập, cải thiện đời sống. Di sản văn hóa từ đó được phát huy theo hướng thiết thực, gắn với nhu cầu trải nghiệm của du khách và sự tham gia chủ động của cộng đồng.
Các sản phẩm truyền thống như thổ cẩm, đan lát và đồ thủ công cũng được trưng bày, giới thiệu, kinh doanh tại Khu du lịch cộng đồng Buôn Akǒ Dhông. Một số sản phẩm được quảng bá tại các hội chợ, sự kiện văn hóa, du lịch trên địa bàn tỉnh, qua đó mở rộng khả năng tiếp cận thị trường và giới thiệu sản phẩm đặc trưng của địa phương.
Đáng chú ý, một số sản phẩm thổ cẩm, trang phục truyền thống được sử dụng phục vụ nhu cầu thuê mặc, trải nghiệm, chụp ảnh và check-in của du khách. Cách làm này góp phần đưa các giá trị văn hóa truyền thống đến gần hơn với công chúng, đồng thời tạo thêm cơ hội sinh kế cho người dân trong buôn.
Từng bước huy động các nguồn lực bảo tồn
Để duy trì hoạt động bảo tồn và phát huy di sản, phường Buôn Ma Thuột đã hình thành mạng lưới gồm các câu lạc bộ văn hóa dân gian, đội văn nghệ truyền thống và đội chiêng tại các buôn. Thành viên tham gia gồm nghệ nhân, người am hiểu văn hóa, thanh niên và nhân dân địa phương.
Đây là lực lượng trực tiếp thực hành, biểu diễn, duy trì và trao truyền các giá trị văn hóa truyền thống. Bên cạnh nguồn kinh phí nhà nước hỗ trợ trước đây để trang bị chiêng, trang phục, đạo cụ phục vụ luyện tập và biểu diễn, địa phương cũng xác định cần huy động thêm nguồn lực xã hội hóa, sự đóng góp của cộng đồng, tổ chức và cá nhân phù hợp với điều kiện thực tế.
Nguồn lực được tập trung cho các hoạt động như duy trì sinh hoạt câu lạc bộ, tổ chức truyền dạy, bảo quản và sửa chữa nhạc cụ, bổ sung chiêng, trang phục, đạo cụ, nguyên vật liệu và các điều kiện cần thiết phục vụ việc thực hành di sản.
Nhìn chung, phường Buôn Ma Thuột đã có lực lượng thực hành, tổ chức sinh hoạt, nhạc cụ, trang phục và các nguồn lực hỗ trợ cơ bản. Đây là nền tảng để địa phương tiếp tục bảo tồn, duy trì và phát huy nghệ thuật diễn tấu cồng chiêng Tây Nguyên trong cộng đồng.
Nhiều khó khăn cần được tháo gỡ
Bên cạnh những kết quả đạt được, công tác bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể trên địa bàn vẫn còn một số khó khăn.
Đội ngũ nghệ nhân, người am hiểu và có khả năng truyền dạy kỹ năng đánh chiêng phần lớn đã lớn tuổi. Sức khỏe, trí nhớ và khả năng thực hành của một số nghệ nhân bị hạn chế, không còn đủ điều kiện để thường xuyên truyền dạy cho thế hệ kế cận.
Do thiếu lực lượng truyền dạy tại chỗ, địa phương phải mời, thuê nghệ nhân có chuyên môn từ các địa phương khác. Điều này làm tăng chi phí và gây khó khăn trong việc chủ động tổ chức các lớp truyền dạy thường xuyên, lâu dài.
Mặt khác, phường Buôn Ma Thuột là địa bàn trung tâm, có tốc độ đô thị hóa và phát triển kinh tế, xã hội ngày càng cao. Sự phổ biến của công nghệ thông tin, mạng xã hội và các hình thức giải trí hiện đại cũng tác động đến đời sống văn hóa của thanh thiếu niên. Một bộ phận người trẻ chưa thực sự quan tâm, gắn bó với phong tục, tập quán, tiếng nói, nghệ thuật trình diễn dân gian và các di sản văn hóa truyền thống của cộng đồng.
Nếu thiếu các giải pháp phù hợp, kỹ năng đánh chiêng, múa xoang và một số giá trị văn hóa truyền thống có nguy cơ mai một. Khoảng trống về lực lượng kế cận am hiểu và có khả năng thực hành, truyền dạy văn hóa cũng có thể ngày càng lớn.
Ưu tiên bảo tồn, trao truyền và phát huy di sản
Trong thời gian tới, phường Buôn Ma Thuột xác định tiếp tục triển khai đồng bộ các nhiệm vụ, giải pháp nhằm bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể.
Trước hết, địa phương sẽ tăng cường tuyên truyền, vận động nhân dân gìn giữ không gian văn hóa truyền thống, bảo vệ nhà dài và các vật dụng, hiện vật văn hóa đang được lưu giữ tại gia đình, buôn làng như chiêng, ché, K’pan, nhạc cụ và các vật dụng sinh hoạt truyền thống. Địa phương cũng chú trọng hạn chế tình trạng mua bán, trao đổi, thất truyền các hiện vật có giá trị văn hóa.
Các câu lạc bộ văn hóa dân gian, đội văn nghệ truyền thống và đội chiêng tiếp tục được củng cố, duy trì hoạt động. Phường sẽ vận động, kết nạp thêm hội viên, ưu tiên thanh thiếu niên và những người có năng khiếu, khả năng tham gia văn hóa, văn nghệ dân gian để từng bước hình thành lực lượng kế cận.
Hoạt động truyền dạy kỹ năng đánh chiêng, múa xoang và các loại hình văn hóa, văn nghệ truyền thống phù hợp sẽ tiếp tục được tổ chức cho thanh thiếu niên. Địa phương khuyến khích nghệ nhân, người am hiểu văn hóa dân tộc trực tiếp tham gia truyền dạy; đồng thời quan tâm bồi dưỡng những người trẻ có năng lực để từng bước tiếp nối vai trò của nghệ nhân lớn tuổi.
Phường cũng định hướng tăng cường giới thiệu, quảng bá các món ăn truyền thống, trang phục dân tộc, sản phẩm đan lát, thủ công truyền thống và nhạc cụ dân tộc như chiêng tre, đing tŭl, đing năm. Các hoạt động này sẽ được lồng ghép với lễ hội, sinh hoạt cộng đồng và phát triển du lịch tại địa phương.
Một nhiệm vụ quan trọng khác là rà soát, vận động các hộ gia đình và cộng đồng dân cư có điều kiện phục dựng, sửa chữa, duy trì nhà dài truyền thống. Đây là hướng đi nhằm từng bước hình thành các điểm sinh hoạt, giới thiệu văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc tại chỗ, tạo không gian để người dân và du khách tìm hiểu, trải nghiệm.
Địa phương cũng khuyến khích cộng đồng duy trì, phục dựng và thực hành các lễ nghi, phong tục truyền thống phù hợp như Lễ Cúng sức khỏe, Lễ Cầu mưa, Lễ Kết nghĩa. Việc thực hành cần được thực hiện theo hướng bảo tồn những giá trị văn hóa tốt đẹp, phù hợp với quy định pháp luật và đời sống văn hóa hiện nay.
Tại Khu du lịch cộng đồng Buôn Akǒ Dhông, người dân duy trì hoạt động trình diễn nhạc cụ truyền thống phục vụ du khách. Những tiết mục trình diễn góp phần giới thiệu các giá trị văn hóa, nghệ thuật đặc sắc của đồng bào dân tộc bản địa đến với du khách trong và ngoài nước.
Ông Nguyễn Thanh Vũ, Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND phường Buôn Ma Thuột cho biết: “UBND phường xác định bảo tồn và phát huy di sản văn hóa phi vật thể, nhất là nghệ thuật diễn tấu cồng chiêng Tây Nguyên, là nhiệm vụ vừa mang ý nghĩa giữ gìn bản sắc, vừa góp phần củng cố khối đoàn kết cộng đồng và tạo nền tảng cho phát triển du lịch cộng đồng. Thời gian qua, phường đã tập trung duy trì không gian thực hành di sản tại các buôn, củng cố các đội chiêng, đội văn nghệ và câu lạc bộ văn hóa dân gian, đồng thời tổ chức các lớp truyền dạy vào dịp hè để hình thành lực lượng kế cận.
Thời gian tới, phường sẽ tiếp tục đẩy mạnh truyền dạy cho thế hệ trẻ, khuyến khích nghệ nhân và người am hiểu văn hóa trực tiếp tham gia hướng dẫn; song song đó, tăng cường quảng bá sản phẩm văn hóa truyền thống gắn với du lịch, vận động phục dựng nhà dài, duy trì lễ nghi, phong tục tiêu biểu phù hợp với đời sống hiện nay. UBND phường cũng kiến nghị ngành chức năng rà soát, hỗ trợ kinh phí duy trì hoạt động cho các đội, nhóm, câu lạc bộ giai đoạn 2026 - 2030 để việc bảo tồn được thực hiện thường xuyên, bền vững.”
Với những kết quả đã đạt được cùng định hướng bảo tồn gắn với phát huy giá trị, phường Buôn Ma Thuột đang từng bước tạo nền tảng để nghệ thuật diễn tấu cồng chiêng Tây Nguyên tiếp tục được thực hành trong cộng đồng. Đây không chỉ là nhiệm vụ bảo vệ bản sắc văn hóa dân tộc mà còn là giải pháp góp phần giáo dục thế hệ trẻ, củng cố tinh thần cộng đồng, phát triển du lịch và nâng cao đời sống người dân địa phương./.
